Тәуелсіз Татарстан экономикасы: тәуелділіктен егемендікке

Татарстанның Мәскеусіз «шамасы жетпейді», өзі «ыдырап кетеді» немесе «су түбіне кетеді» деген сөзді бізге қайта-қайта естірткен сайын, бұл мәлімдемелердің астарында бір ғана нәрсе жатады — есептегісі келмеу. Отырып, цифрларды асықпай қосып шығудың өзі жеткілікті: метрополия риторикасы күл-талқан болады.

Экономика — дәл ғылым. Ол «экономика үнемді болуы тиіс» деген брежневтік ұранды да, путиндік патриоттық бопсалауды да білмейді. Ол тек құрылымдармен, ағындармен және баланстармен жұмыс істейді. Егемен Татарстан жай ғана өміршең болып қоймай, бүкіл Еділ-Орал өңіріндегі ең бәсекеге қабілетті экономикалардың біріне айнала алатынын дәл біздің республика экономикасының құрылымы көрсетіп отыр.

Негізден бастайық. Татарстанның жалпы өңірлік өнімі қазірдің өзінде 5,5 трлн рубльден асады. Бұл шикізаттық монокультура да, жай ғана «мұнай құбыры» экономикасы да емес. Бұл — шикізат өндіру терең қайта өңдеумен қол ұстаса жүретін, ал ауыр өнеркәсіп орта таппен және қызмет көрсету саласымен қатар өмір сүретін әртараптандырылған жүйе.

Республика жыл сайын шамамен 34 млн тонна мұнай өндіреді, оның төрттен үші осы жерде — ТАНЕКО мен ТАИФ-НК кәсіпорындарында қайта өңделеді, ал өңдеу тереңдігі 99%-дан асады. Бағалауларға қарағанда, барланған дәстүрлі мұнай қоры тағы 30–40 жылға жетеді — бұл екі ұрпақ ғұмырына тең бастапқы артықшылық. Оның үстіне мұнда біз өнеркәсіптік жолмен өндіруді игерген 7 млрд тонна табиғи битум есепке алынбаған.

«Нижнекамскнефтехим» мен «Казаньоргсинтез» бүкіл ресейлік полиэтиленнің шамамен төрттен бірін және елдегі синтетикалық каучуктің 40%-дан астамын өндіреді. Бұл салада біздің өңірде ауқымы жағынан тең келетін бәсекелес жоқ.

Осы іргетастың үстіне жоғары технологиялық өнеркәсіп белдеуі орнаған: ауыр жүк автомобильдерін шығаратын КАМАЗ; Қазан авиациялық өндірістік бірлестігі мен Қазан тікұшақ зауыты; Зеленодольскідегі кеме жасау ісі. Мұның бәрін профицитті агроөнеркәсіптік кешен толықтырады.

Татарстан сүт өндіруден Ресейде бірінші орында, сиыр етінен көшбасшы, ал картоптан елде екінші орынға ие. Бидай өндіруден біз дәстүрлі түрде Краснодар өлкесінен кейінгі екінші орындамыз. Республика өзінің азық-түлік қауіпсіздігін Мәскеудің садақасынсыз қамтамасыз етеді әрі экспортқа артық өнім шығарады.

Егемендіктің басты фискалдық сілкінісі жаңа салықтардың енгізілуі емес, ескі тонаудың тоқтауы болмақ. Бүгінде Татарстанда жиналатын салықтардың үштен екісі Мәскеуге кетеді — ең алдымен мұнайға салынатын пайдалы қазбаларды өндіру салығы және іс жүзінде бүкіл қосылған құнға салынатын ҚҚС. Бұл қаражаттың бір бөлігі федералдық трансферттер түрінде қайтады, бірақ қайтқан қаражат — орталыққа кеткен жүздеген миллиард рубльдің аз ғана бөлігі. 2024 жылы шамамен 89 млрд рубль қайтты. Орталыққа кететін ақша — себептері мүлде айқын емес жағдайда төленетін алымның бір түрі: ол соғысты, Путиннің қыңыр қалауларын және өзгенің империялық амбицияларын қаржыландыруға кетеді.

Бұл қаржы ағындары басқа арнаға бұрылып, республиканың өзінде қалған кезде мұнда орасан мол артық капитал жиналады. Қазір бізді әдейі тапшылықта ұстап отыр, ал сонда тапшылықтың орнына нағыз профицит пайда болады: түсетін қаражат жұмсалатын қаражаттан көп болады. Тәуелсіз үкіметтің басты міндеті бұл триллиондарды шашып-төгу емес, оларды ақылмен бөлу болмақ: ҚҚС пен пайдаға салынатын салықтың базалық мөлшерлемелерін төмендету, отандық өндірушілер үшін тарифтерді субсидиялау, КАМАЗ бен мұнай-химия алыптарының электр энергиясы мен логистикаға жұмсайтын шығындарын азайту.

Сонымен бір мезгілде Норвегияның егемен қорының үлгісімен Татар мемлекеттік даму қоры құрылады; Норвегия қорының активтері бүгінде екі триллион доллардан асады. Мұнайдан түсетін аса жоғары табыс енді империялық орталықтың қалтасына ағып кетпейді. Оның орнына ол әртараптандырылған халықаралық портфельге салынып, одан түсетін табыс Татарстан азаматтарының игілігіне жұмсалады. Бұл мұнай бағасы құлдыраған жағдайға арналған қаржылық жастық әрі болашақ ұрпақтар үшін сақтандыру болады.

Ақша-несие саласында ұлттық валюта енгізіледі — оны «алтын» деп атасаңыз да, «татар сумы» деп атасаңыз да, мәселе атауында емес. Өтпелі кезеңде ол мұнай өнімдері себетіне және Татар ұлттық банкінің алтын-валюта резервтеріне қатаң байланыстырылады. Алыпсатарлық ауытқулар да, бейберекетсіздік те болмайды — валютаны қамтамасыз етудің қатаң тәртібі сақталады.

Скептиктердің басты қарсылығы — Татарстанның теңізге шығатын жолы жоқ. «Қайда барасыңдар? Жан-жақтан қоршаудасыңдар ғой». Бірақ айқын нәрсені көру үшін картаға қарау жеткілікті: бізде Еділ (Волга) және Еділ Бұлғариясы заманында-ақ жұмыс істеген, солтүстіктен оңтүстікке қарай созылған тарихи Еділ сауда жолы бар. Оның экстерриториялық мәртебесін қалпына келтіру — географиялық емес, саяси міндет. Қазан, Чистополь және Набережные Челны қалаларындағы жаңғыртылған порттар арқылы «өзен — теңіз» класындағы кемелер Каспий теңізіне, ал одан әрі Қазақстан, Түрікменстан, Әзербайжан және Иран нарықтарына шыға алады.

Иранның арғы жағында Үнді мұхитына жол ашылады; Түрікменстан мен Қазақстан арқылы — тұтынушылары 40 миллионға жуық өзбек нарығына; Каспий арқылы — Парсы шығанағы елдеріне. Иә, маусымдық шектеу бар: Еділдің солтүстік бөлігі бірнеше айға қатып қалады. Демек, осы айларға қосымша қойма қуаттарын салып, логистикалық резервтер жасау керек. Бұл — инженерлік міндет, оны шешуге әбден болады.

Көрші елдер бізді кедендік баждармен тұншықтырмауы үшін біз Мәскеуде жоқ сауда артықшылығын — өз логистикалық инфрақұрылымымызды пайдаланамыз. Татарстан Башқұртстанмен, Қазақстанмен және басқа да бауырлас аумақтармен еркін сауда туралы келісімдерге қол қояды. Олар біздің полимерлеріміз бен жүк көліктерімізге баж салмайды, ал оның орнына біздің көлік және порт инфрақұрылымымызға жеңілдікпен қол жеткізеді.

Бұл қайырымдылық емес, табиғи әрі өзара тиімді алмасу. Осы негізде әртараптандырылған экспорт портфелін құруға болады: ТМД шина өнеркәсібіне арналған полиэтилен мен полипропилен; КАМАЗ жүк көліктері мен электробустар; «Ми» және «Ансат» тікұшақтары; сапасы жағынан «Евро-6» қозғалтқыштарына жарамды «Евро-5» дизель отыны және авиакеросин; сондай-ақ жеке стратегиялық бағыт ретінде — азық-түлік дағдарысы күшейіп, сапалы ет пен сүт өніміне сұраныс ұсыныстан асып отырған Орталық Азия мен Таяу Шығысқа арналған сертификатталған халал өнімдері.

Келесі қадам — интеграцияланған экономикалық құрылым, яғни 10–12 миллион белсенді тұтынушысы бар нарықты құрайтын Еділ экономикалық одағын құру. Татарстан мен Башқұртстан серіктестігінің логикасы әсіресе айқын. Ол Уфа, Салават, Стерлитамак және Нижнекамскінің мұнай-химия қуаттарын біріктіруді, полимер бағаларын келісуді, синтетикалық каучук нарығын бірлесіп бақылауды және этилен мен пропилен сияқты тапшы шикізатпен алмасуды көздейді.

Бұл құрылымның бір бөлігі электротехникасы мен Қазанның авиация және автомобиль өнеркәсібіне арналған реле өндірісі бар Чувашия, сондай-ақ орман және целлюлоза ресурстары бар Марий Эл болады. Кедергілер алынған сәтте адамдар жоғарыдан нұсқаусыз-ақ өздері сауда жасай бастайды. Ақыр соңында, Татарстандағы әкімшілік жүктеме көрші өңірлерге қарағанда дәстүрлі түрде ауырырақ болды, ал бизнес қай жерде еркінірек тыныс алуға болатынын бұрыннан біледі.

Бірақ материалдық экономика — теңдеудің жартысы ғана. Екінші жартысы — империялық орталық қанша тырысса да тартып ала алмайтын нәрсе: материалдық емес капитал. Бізде Иннополис бар — Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Ресей Федерациясында нөлден салынған, оның үстіне арнайы IT-хаб және арнайы экономикалық аймақ ретінде құрылған жалғыз қала.

Біз салық демалысын енгізе аламыз — IT-қызмет экспорттаушылары үшін пайдаға нөлдік салық, дивидендке нөлдік салық және зияткерлік меншікке нөлдік салық — және әзірлеушілерді осында жұмыс істеуге шақыра аламыз. Түркия инвесторларды салық жеңілдіктерімен қазірдің өзінде тартып отыр; Сингапур пайдаға салынатын салықтың базалық мөлшерлемесі 17% бола тұра, өз стратегиясын салықтан нысаналы түрде босату мен салық жеңілдіктерінің жүйесіне құрды. Неге біз де солай істей алмаймыз?

Криптовалюталар мен жасанды интеллектке арналған заңды түрде реттелетін «құмсалғыш», азиялық компаниялардың R&D орталықтары, арзан энергиямен жұмыс істейтін дата-орталықтар — мұның бәрі Татарстанда бұрыннан бар инфрақұрылымға табиғи түрде үйлеседі, ал серпіліс үшін тек дұрыс саяси жағдайлар ғана қажет.

Жеке бағыт — исламдық банкинг, мұнда біздің ғасырларға созылған артықшылығымыз бар. Татарлар — ең солтүстіктегі мұсылман халқы. Ислам 1100 жылдан астам бұрын, 922 жылы Еділ Бұлғариясының мемлекеттік діні ретінде қабылданды. Бұл тарихи капитал бос уәделермен емес, нақты өнеркәсіптік активтермен қамтамасыз етілген исламдық облигациялар — сукук шығаруға жеткілікті. Сукук арқылы Татарстанға Сауд Арабиясының, Катардың, Түркияның және Малайзияның егемен қорлары инвестиция сала алады. Инфрақұрылымды мудараба және мушарака қағидаттары бойынша қаржыландыру Парсы шығанағы елдерінің инвесторларымен пайда мен тәуекелді бөлісуді білдіреді.

Бұл — исламда тыйым салынған пайыздық несие беруден туындайтын қарызға кіріптарлық емес, серіктестік. Қазан халал саммиті мен тұрақты экономикалық форумдардың арқасында Татарстан мұсылман әлемінің оны Еділ бойына ашылатын табиғи қақпа ретінде көретінін көрсетіп үлгерді. Оны тежеп отырған империялық бұғауды сыпырып тастау ғана қалды.

Энергетика жеке әрі ашық әңгімені талап етеді. Татарстанда мотор отыны мен мұнай өнімдерінің артығы бар, бірақ республика Ресейдің бірыңғай энергия жүйесіне кірігіп, ямалдық газға тәуелді. «Татнефть» компаниясы өз күшімен жылына шамамен 0,9–1 млрд текше метр ілеспе мұнай газын өндіреді, ал республика 16–18 млрд текше метр тұтынады. Шешім бар. Бастысы — сындарлы стратегия таңдау.

Біріншіден, Ямалмен, Қазақстанмен және Түрікменстанмен ұзақ мерзімді өзара тиімді келісімдер: газды бәрібір бір жаққа жеткізу керек, ал магистральдық құбырлар біздің аумақ арқылы қазірдің өзінде өтеді.

Екіншіден, Миннибаев газ өңдеу зауытын жаңғыртып, ілеспе газдың 99 пайызын кәдеге жаратуға қол жеткізу.

Үшіншіден, бүгінде Еуропада жасалып жатқандай, өнеркәсіптік және коммуналдық тұтынуға 6–9 айға жететін стратегиялық резерв жасау үшін жерасты газ қоймаларын кеңейту.

Электр энергетикасын құр елеске берілмей жаңғырту керек. Заинск ГРЭС-ін бу-газ технологиясына көшіру қажет, бұл газдың үлестік шығынын үштен бірге азайтуға мүмкіндік береді. Нижнекамск ГЭС-і өзінің төмен арынды турбиналарының қуатын барынша пайдалануы тиіс. ТАИФ, «Татнефть» және КАМАЗ жалпы желіге түсетін жүктемені азайтып, зауыттарды электр қуатының үзілуінен қорғай отырып, өздерінің электр энергиясын өндіретін нысандарын салуды жалғастырады.

Электр желілерін Башқұртстан мен Самара желілерімен коммерциялық негізде синхрондау керек: өзара резервтеу оқшауланудан тиімдірек. Бұған қоса, «жасыл» энергетикаға көшу қажет: Камско-Устьинский, Спасский және Рыбно-Слободский аудандарында әлеуетті қуаты 150–200 мегаватт болатын жел парктері; мал шаруашылығы кешендеріндегі биогаз қондырғылары (шетелдегі татарлар дайын технологияларды ұсынған болатын, бірақ бұрынғы билік оларды жай ғана жолатпады); Еділ мен Чулманның (Каманың) орасан зор су ресурстарын пайдаланатын шағын гидроэнергетика. Ең кең жерінде Еділ мен Кама 43 шақырымға жайылады. Мұндай ресурсты пайдаланбау — күнә.

Бірақ мұнай-химия да, Иннополис те, сукук та ең маңызды фактор — дипломатия сапасы болмаса, жұмыс істемейді. Егемен Татарстанның табысы толығымен дерлік оның сыртқы саясатына байланысты болады: икемді транзиттік келісімдерге, инвесторлармен тікелей жұмысқа және әлемге Мәскеудің нұсқасын емес, біздің өз тарихымызды баяндайтын ықпалды өкілдерге.

Міне, осы жерде республиканың ешқандай бухгалтерлік есеп әдісімен өлшеуге келмейтін ресурсы бар: татарлардың 25%-ы Татарстанда тұрады, ал 75%-ы оның шегінен тыс жерде, бүкіл әлемге шашырап кеткен. Инженерлер, ғалымдар, кәсіпкерлер, мәдениет қайраткерлері — тек шақырсаң болғаны, бұл адами капитал қаржылық пайданы көздегендіктен емес, өзін өз отанының бір бөлігі деп сезінгендіктен үн қатады. Мүмкін, бұл біздің басты инвестициямыз шығар.

Қорытынды қарапайым, бірақ салмақты. Тәуелсіз Татарстанның экономикалық моделі өміршең. Оның үстіне, оның жоғары технологиялық қаржы-өнеркәсіп хабына — Еділ бойының Сингапурына немесе, қаласаңыз, Еділ бойының Малайзиясына айналу әлеуеті бар. Бізде бюджет профициті, дамыған мұнай-химия, машина жасау, ауыл шаруашылығы өнімінің артығы, Иннополис, исламдық капитал және Еділ болады.

Бізде 1100 жылдық мемлекеттілік пен көп миллиондық диаспора бар. Жұрт айтқандай, бізде бәрі бар — бір нәрседен басқа: саяси ерік-жігер. Әзірге. Бірақ ерік-жігерді табуға болады. Ол тәуелсіздіктің тәуекел еместігін түсінумен бірге келеді; керісінше, бұл — өзгенің соғысында баяу өртеніп кету қаупінен бас тартудың жолы.

Татарстан өз егемендігін өз қолымен соғып шығаруға қабілетті. Бұл мақала — утопиялық сипаттама емес. Мәні жағынан бұл — нұсқаулықтың жұмыс жобасы.

Руслан Айсин, Еркін ұлттар лигасының қатысушысы, Дүниежүзі татарлары кеңесінің үйлестірушісі